به نکات زير توجه کنيد:
1)فعل بابهای تَفاعُل و إنفعال معمولاً لازم هستند.
2)فعل بابهای افعال و تفعيل و مفاعله واستفعل غالباً متعدی هستند.
3)افعال ناقصه ( کانَ ، صَارَ ، ليسَ ، أَصبَحَ ، مادامَ .....) نه لازم هستند و نه متعدی
4)فعل های بر وزن فَعُلَ لازم هستند.مانند:
حَسُنَ (نيکو شد) کَبُرَ (بزرگ شد) ، صَغُرَ ( کوچک شد)شَجُعَ (شجاع شد) قَصُرَ (کوتاه شد) کَثُرَ (زياد شد)بَعُدَ ،ضَعُفَ...
افعالی که بر معانی زیر دلالت دارند لازم هستند:
1)هرگاه برهيأت و شکل دلالت کند ، مانند: طَالَ «بلند شد» ، قَصُرَ « کوتاه شد»
2)بر عيب يا زينت دلالت کند، مانند: عَوِرَ« کور شد» ، غَيِدَ «نازک بدن شد»
3)بر رنگ دلالت کند، مانند: زَرِقَ« کبود رنگ شد»
4)بر نظافت يا پليدی دلالت کند، مانند:طََهُرَ« پاک شد» ، قَذُرَ « پليد شد»
5)بر غريزه دلالت کند، مانند شَجُعَ « شجاع شد»
6بر خالی يا پر بودن دلالت کند ،مانند: فَرَغَ« خالی شد» ، شَبُعَ « سير شد»
7)برعوارض طبيعی دلالت کند ،مانند:مَرِضَ «مريض شد» ، غَضِبَ « خشمگين شد»
متعدی ساختن فعل لازم:
فعل ثلاثی مجرد به باب افعال يا تفعيل برده شود.
ذَهَبَ: رفت ( لازم) أَذهَبَ : برد (متعدی )
جَلَستُ : نشستم أَجلَستُ محمداً : محمد را نشاندم
فَرِحَ : شاد شد (لازم) فَرَّحَ : شاد کرد (متعدی)
فَرِحتُ : شاد شدم فَرَّحتُ زَيداً : زيد را شاد کردم
2)استفاده از حروف جر:
جاءَ : آمد جاءَ بـِ : آورد حَصَلَ : حاصل شد حَصَلَ علی : به دست آورد.
دقت کنيد: در زبان فارسی برای متعدی کردن فعل لازم به آخر فعل « اند »يا «انيد» اضافه می کنند، مانند:
خوابيد« لازم» خواباند« متعدی»
دقت کنيد: مصدر های مانند پختن ، شکستن ، بريدن، ... در زبان فارسی هم متوانند ناگذر«لازم» و هم گذارا به مفعول « متعدی» باشند. شيشه شکست«ناگذر» علی شيشه را شکست« گذرا به مفعول»
در زبا عربی نيز فعل دو وجهی نيز وجود دارد مانند:جَاءَ
جاءَ عليٌّ« علی آمد»لازم
جَاءَکُم رَسُولٌ: پيامبری نزد شما آمد. « متعدی»
فعل متعدی باسه مفعول
فعل متعدی باسه مفعول نیز داریم ولی چون خارج موضوع بحث که فعل دومفعولی است می باشد ،پس به صورت گذرا نگاهی به آن خواهیم داشت .
دراین فعل ها غالباً مفعولٌ به اول به صورت ضمیر متصل و مفعولٌ دوم وسوم به صورت نهاد وگذرا (مبتدا وخبر)بوده اند.
این فعل ها عبارتند از : أری ، أعلَمَ ، حدّثَ ،خبّرَ ، أخبَرَ ،نبّأ ، أنبأ
یُریهم اللهُ أعمالَهم حسراتٍ - أخبرَنا المدیرُ أنّ أصدقائی ناجحون .
نمونه هایی ازافعال دو مفعولی عربی :
1- رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدتَنا
2- اللّهُمَّ ألهِمنی التَّقوی
3- وَاللهُ یَعِدُکُم مَغفِرةً
4- إنَّ اللّهَ یَعِدُنا مَغفِرةً
5- إلهی ارزُقنی الصَّبرَ الجَمیلَ
6- جَعَلتُکَ أمیناً عَلَی اسراری
7- هذِه الألوانُ تَجعَلُ السَّماءَ خَلابةً
8- سَنُریهِم آیاتِنا
9- تُعطِینا الآیةُ صورةً أُخری عَن البَحرِ
10- خَلَقَ اللّهُ الإنسانَ وَ جَعَلَه زَوجَینِ ذَکَراً وَ أُ نثی
11- وَ قَد آتَیناکَ مِن لَدُنّا ذِکراً
12- أعطِنی بِمَسألَتی إیَّاکَ جَمیعَ خَیرِ الدُّنیا وَ جَمیعَ خَیرِ الآخِرةِ
13- أذاقَتها حَیاةً جَدیدةً
14- ألبَسَتهُم لِباسَ الحَربِ
15- یَرزُقَهم الشَّهادةَ فی سَبیلِه
16- کَیفَ نُبَلِّغها هذا الخَبرَ
17- وَلا تَحسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلوا فی سَبیلِ اللّهِ أمواتاً بَل أحیاءٌ عِندَ رَبِّهم یُرزَقونَ
18- اَلأُمُّ هِیَ الَّتی ألبَسَت أولادَها لِباسَ الحَربِ
18- لَقَد عَلَّمتَنی دَرساً لَن أنساه أبداً
19- وَ تَرَی الجِبالَ تَحسَبُها جامِدةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ
20- رَبّ اجعَل هذا البَلدَ آمِناً
21- وَعَدَ اللّهُ المُؤمنینَ وَ المُؤمناتِ جَناتٍ تَجری مِن تَحتِها الأنهارُ خالِدینَ فِیها
22- خَرَجَ المُعَلّمُ وَ قَد عَلَّمَنا أشیاءَ کَثیرةً
23- عَلَینا أن نَتَّخِذَهم سِراجاً یُرشِدُنا إلی طَریقِ الحَقّ
24- رَأیتُ الدَّهرَ مُختَلِفاً یَدُورُ فَلا حُزنٌ یَدومُ وَ لا سُرورُ
25- فَلَن نَزیدَکُم إلَّا عَذاباً
26- أسألُه کشفَ ضُرّی
27- أن تَجعَلَ أوقاتی مِن اللّیلِ وَ النَّهارِ بِذکرِکَ مَعمورةً
28- لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفساً إلَّا وُسعَها
29- یَجعلُ الدّنیا وَسیلةً لِلحصولِ عَلی العُقبی
30- عَدَّ المواهبَ الطّبیعیّةَ و النِّعمَ الإلهیّةَ رِزقاً للإنسانِ
31- و نُریدُ أن نَمُنَّ عَلی الَّذینَ استُضعِفوا فی الأرضِ و نَجعَلَهم أئمّةً
32- و نَجعَلَهم الوارثینَ
33- إهدِنا الصّراطَ المُستقیمَ.
نگاهی کلی به شناخت فعل متعدی
1- ضمیرمنفصل منصوب + فعل = فعل متعدیه ، چون این ضمیرا مفعولٌ به هستن : ایّاکَ نعبُدُ
2- فعل+ ضمیر متصل منصوب = فعل متعدیه ، چون اون ضمیر مفعوله : یَعلَمُهُ الله
3- فعل + نـ + ی = فعل متعدیه، البته نون وقایه است و ضمیر «ی» مفعوله : نَصَرَنی
4- فعل+ ضمیر+ضمیر= فعل متعدیه و ضمیر اول فاعل ودومی مفعوله : ارسلناکَ ، رأیتُـهُ
5- اگه فعل مجهول باشه مثل « کُتِبَ ، یُکتَبُ » = متعدیه ، چون مجهول ازفعل متعدی ساخته میشه کُتِبَ علیکم الصیامُ
6- فعل دومفعولی= متعدیه : اعطی المدیرُ سعیداً جائزۀً – جَعَلَکَ اللهُ حرّ اً
7-فعل + بـِ = فعل متعدی : المؤمنُ لا یَشعُرُ بِالضعف – جاء احمدُ بالکتابِ
8- فعل دربابهای افعال و تفعیل و مفاعلة و استفعال = غالباً متعدیه ( ملاک تشخیص جمله است که اگر مفعولٌ به داشت متعدی است وگرنه لازم است.).
9- اگه فعلی بروزن ( فَعُلَ یا یَفعُلُ ) باشه = لازمه : بَعُدَ , یَبعُدُ , ضَعُفَ , یَضعُفُ
نکته1 : مفعولٌ به ممکنه بصورت جمله بیادمانند : قالَ صدیقی لاتَحزَن إنَّ الله معنا (مفعول جمله ی مشخص شده هس).
فَهِمتُ أنَّکَ نَجَحتَ فی الامتحان ، البته اینگونه مفعول غالباً برا فعلای «فَهِمَ ، عَلِمَ ، قالَ ، ظَنَّ .... » میاد.
نکته2 : گاهی فعل بوسیله حرف جرخاصی متعدی میشه مثل : جاء با بِـ ، احتاجَ ،یحتاجُ با إلی، شَعَرَ با بـِ ،رَغِبَ فی به معنای(أحَبَّ) ، رغِبَ عن به معنای(تَرَکَ ) ، رَغِبَ إلی به معنای(طَلَبَ) أخَذَ بـِ .....
